Mái ngói chùa không chỉ là một bộ phận kiến trúc với công năng che mưa, chắn nắng đơn thuần, mà từ lâu đã trở thành một biểu tượng thiêng liêng, chứa đựng toàn bộ tinh hoa về nghệ thuật, triết lý nhân sinh và thế giới quan Phật giáo của người Việt. Bài viết dưới đây, Gốm Kiến Trúc Việt sẽ đi sâu vào việc phân tích, khám phá những nét đặc sắc nhất của kiến trúc mái ngói chùa Việt Nam, từ lịch sử hình thành, đặc trưng kỹ thuật, các loại ngói phổ biến cho đến ý nghĩa tâm linh sâu sắc ẩn chứa bên trong.

Danh Mục Bài Viết

Lịch sử hình thành và sự biến chuyển của mái ngói chùa qua các triều đại

Kiến trúc Phật giáo Việt Nam đã trải qua hàng ngàn năm lịch sử, đồng hành cùng sự thăng trầm của các triều đại phong kiến. Trong đó, hệ thống mái ngói chùa là minh chứng rõ nét nhất cho sự phát triển của kỹ thuật xây dựng và tư duy thẩm mỹ của cha ông ta.

mái ngói chùa đẹp

Chùa Phước Thăng (ảnh: GKTV)

Dấu ấn rực rỡ thời Lý - Trần

Vào thời Lý - Trần, Phật giáo được tôn làm Quốc giáo, kiến trúc chùa tháp phát triển đến đỉnh cao. Dựa trên những di tích và hiện vật khảo cổ học được khai quật tại Hoàng thành Thăng Long, các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra nhiều loại ngói lợp tinh xảo như ngói mũi sen, ngói mũi hài với kích thước lớn. Mái ngói chùa thời kỳ này thường có độ dốc vừa phải, dàn trải rộng và mang dáng dấp bề thế, uy nghi. Các đầu đao (góc mái) uốn cong vút lên trời cao, gợi liên tưởng đến hình ảnh cánh chim Lạc đang dang rộng, một biểu tượng mang đậm bản sắc văn hóa bản địa của người Việt.

Sự tinh tế, chuẩn mực thời Lê - Nguyễn

Bước sang thời Lê Sơ, Lê Trung Hưng và đặc biệt là thời Nguyễn, kiến trúc đình chùa có sự định hình rõ rệt về quy thức. Hệ thống mái ngói chùa trở nên phức tạp hơn với các kiểu kiến trúc "trùng thiềm điệp ốc" (nhiều lớp mái nối tiếp nhau). Thời Nguyễn, đặc biệt là tại vùng đất kinh kỳ xứ Huế, mái ngói chùa còn được sử dụng ngói lưu ly (âm dương tráng men) với các màu sắc như hoàng lưu ly (vàng), thanh lưu ly (xanh), mang lại vẻ đẹp quyền quý, lộng lẫy nhưng vẫn giữ được sự tĩnh tại, uy nghiêm của chốn thiền môn.

Đặc trưng độc đáo trong kiến trúc mái ngói chùa Việt Nam

Không giống với kiến trúc đền chùa của Trung Quốc hay Nhật Bản với những triền mái dốc đứng và võng sâu, kiến trúc mái ngói chùa của người Việt mang một nét duyên dáng, mềm mại và gần gũi với thiên nhiên hơn.

Triền mái hơi võng và góc đao cong vút

Chùa Địa Tạng Phi Lai (ảnh: Sưu tầm)

Đặc trưng dễ nhận thấy nhất của mái ngói chùa Việt Nam là triền mái thẳng, không bị võng nhiều ở giữa, nhưng khi đến bốn góc (đối với chùa mái đao) thì lại hớt cong lên một cách đầy uyển chuyển. Kỹ thuật làm đầu đao này vô cùng phức tạp, đòi hỏi người thợ mộc phải tính toán hệ thống "kẻ", "bẩy" và "hoành" vô cùng chính xác. Tỷ lệ mái thường chiếm đến 2/3 chiều cao của toàn bộ công trình, tạo ra một cảm giác bề thế, nặng nề ở phần gốc nhưng lại thanh thoát, nhẹ bẫng ở phần ngọn nhờ những góc đao cong vút.

Hệ thống vì kèo gỗ và kỹ thuật lợp ngói

Hệ thống vì kèo gỗ (ảnh: Sưu tầm)

Để nâng đỡ hệ thống mái ngói chùa khổng lồ và nặng hàng chục tấn, cha ông ta đã sáng tạo ra hệ thống vì kèo gỗ tinh vi. Ngói lợp được xếp lớp lên hệ thống rui, mè gỗ. Thay vì đóng đinh cố định như phương pháp hiện đại, ngói cổ thường được nêm nếm, xếp gối lên nhau hoặc sử dụng một loại vữa truyền thống (làm từ cát, vôi, mật mía và giấy bản) để kết dính. Kỹ thuật này vừa giúp mái nhà thoát nước nhanh, vừa tạo ra các khe hở siêu nhỏ giúp công trình "thở" được, làm cho không gian bên trong chùa luôn mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông.

Xem thêm: Cung cấp gạch gốm xây chùa Quang Xuân (Cần Thơ)

Các loại mái ngói chùa phổ biến nhất hiện nay

Việc lựa chọn loại ngói để lợp chùa không chỉ quyết định đến độ bền của công trình mà còn định hình phong cách kiến trúc đặc trưng của từng vùng miền. Dưới đây là các dòng ngói lợp chùa kinh điển nhất:

Ngói âm dương (Ngói lưu ly)

Ngói thanh lưu ly (ảnh: Sưu tầm)

Đây là loại ngói mang đậm triết lý phương Đông. Ngói âm dương bao gồm hai viên: viên ngói dương có hình bán trụ xẻ dọc, úp sấp; viên ngói âm có hình cung võng xuống, ngửa lên. Khi lợp, một hàng ngói úp xen kẽ với một hàng ngói ngửa, tạo thành cấu trúc liền mạch, đan xen.

Ưu điểm: Khả năng thông gió cực tốt, độ bền cao, tạo ra những đường gân mái sắc nét, mạnh mẽ.
Ứng dụng: Thường thấy ở các ngôi chùa cổ khu vực Nam Bộ, Trung Bộ và hệ thống di tích Phật giáo tại Huế.

Ngói mũi hài

Mái ngói mũi hài tại chùa Keo (ảnh: Dân Trí)

Được đặt tên theo hình dáng giống hệt mũi của đôi giày thời xưa (hoặc có người gọi là ngói mũi sen vì giống cánh hoa sen). Ngói mũi hài có phần đầu bo tròn, hơi hớt lên trên và có một lỗ nhỏ để xỏ lạt hoặc đinh cố định.

Ưu điểm: Vẻ đẹp thanh tao, cổ kính, mang đậm dấu ấn văn hóa đồng bằng Bắc Bộ. Lớp ngói lợp xếp chồng lên nhau như vảy cá rồng, mang lại tính thẩm mỹ cực cao.
Ứng dụng: Là lựa chọn số một cho các công trình chùa chiền, đình làng tại khu vực miền Bắc như Chùa Keo (Thái Bình), Chùa Dâu (Bắc Ninh)...

Ngói vảy cá

Loại ngói này có hình dáng phẳng, phần mũi uốn cong tròn đều đặn như vảy cá. Khi lợp lên mái chùa, ngói vảy cá tạo ra một bề mặt nhẵn mịn, đều đặn, có độ bám dính tốt.

Ưu điểm: Trọng lượng nhẹ hơn so với ngói mũi hài, thi công tương đối dễ dàng và mang lại vẻ đẹp mềm mại, thanh lịch.

mái ngói chùa ở đắk lắk

Mái ngói chùa tại Đắk Lắk (ảnh: GKTV)

Ngói tráng men (Ngói sứ)

Trong những năm gần đây, để tăng cường độ bền và chống lại rêu mốc, nhiều công trình phục dựng đã sử dụng mái ngói chùa tráng men. Vẫn giữ nguyên kiểu dáng của ngói âm dương hay mũi hài truyền thống, nhưng bề mặt ngói được phủ một lớp men gốm nung ở nhiệt độ cao. Lớp men này không chỉ tạo màu sắc bền bỉ theo thời gian mà còn giúp ngói không bị thấm nước, tăng tuổi thọ công trình lên hàng trăm năm.

Ý nghĩa tâm linh và phong thủy của kiến trúc mái ngói chùa

Mái ngói chùa là một "ngôn ngữ" kiến trúc thể hiện tư tưởng Phật giáo và triết lý dân gian.

Biểu tượng của sự hòa hợp Âm - Dương, Trời - Đất

Lớp mái ngói âm dương (ảnh: Sưu tầm)

Sự đan xen của ngói âm dương trên mái chùa chính là biểu tượng nguyên thủy nhất của Đạo pháp và quy luật vũ trụ. Âm và Dương không triệt tiêu nhau mà nâng đỡ, bao bọc lấy nhau. Ngói dương che chắn nước mưa rơi xuống, ngói âm làm máng dẫn nước chảy đi. Sự phối hợp nhịp nhàng này tượng trưng cho sự cân bằng, mang lại trường khí tốt lành, bình an cho chốn thiền môn.

Khát vọng vươn tới sự giải thoát

Hình ảnh góc đao của mái ngói vươn cong lên bầu trời không phải là một sự ngẫu nhiên trong thiết kế. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, độ nặng của mái ngói vươn dài ra bao trùm lấy không gian phía dưới tượng trưng cho thế giới trần tục với những luật nhân quả, vòng luân hồi. Ngược lại, bốn góc đao uốn cong thanh thoát vút lên không trung chính là biểu tượng cho tinh thần siêu việt, ý chí tu tập vươn tới sự giác ngộ và cõi Niết Bàn của Đạo Phật.

Vẻ đẹp cổ kích của mái ngói cong vút (ảnh: Sưu Tầm)

Nghệ thuật trang trí đỉnh cao trên mái chùa

Mái ngói chùa Việt Nam sẽ không thể hoàn thiện nét đẹp nếu thiếu đi hệ thống các chi tiết trang trí đắp nổi (chủ yếu làm từ đất nung hoặc vữa vôi trộn giấy bản, mảnh sành sứ).

Lưỡng long chầu nguyệt (Hai rồng chầu mặt trăng/mặt trời): Đây là đồ án trang trí kinh điển nhất luôn được đặt ở vị trí chính giữa nóc mái (bờ nóc). Hình ảnh rồng uy nghi uốn lượn chầu về vòng tròn rực sáng mang ý nghĩa cầu mưa thuận gió hòa, cầu cho âm dương hòa hợp, vũ trụ sinh sôi, Phật pháp trường tồn.

mái ngói chùa phước thăng

Hoạ tiết trang trí trên mái ngói (ảnh: GKTV)

Con kìm nóc (Xi vẫn): Nằm ở hai đầu của bờ nóc, ranh giới giữa bờ nóc và bờ dải mái. Con kìm thường được tạo hình là một loài thủy quái hoặc hình tượng đầu rồng, cá chép hóa rồng. Trong phong thủy, kìm nóc có tác dụng trấn hỏa (ngăn chặn hỏa hoạn), bảo vệ công trình bằng gỗ bên dưới.

Lá đề, hoa sen, sóng nước: Dọc theo các bờ giải hoặc trên các viên ngói bò, người thợ thường trang trí các hoa văn như lá đề (biểu tượng của sự giác ngộ Phật giáo), hoa sen (sự thanh khiết) hoặc vân mây, sóng nước (sự vận động uyển chuyển của tự nhiên).

Bảo tồn và phát huy giá trị mái ngói chùa trong kiến trúc đương đại

Trong bối cảnh đô thị hóa và hiện đại hóa diễn ra mạnh mẽ, việc bảo tồn kiến trúc mái ngói chùa cổ đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự mai một của các làng nghề làm ngói thủ công truyền thống, cùng với sự thiếu hụt những người thợ mộc, thợ nề am hiểu sâu sắc về kiến trúc cổ đã khiến nhiều công trình trùng tu bị "biến dạng", mất đi cái hồn cốt rêu phong nguyên bản.

Tuy nhiên, đáng mừng là hiện nay, nhiều đơn vị nghiên cứu văn hóa đã và đang nỗ lực phục hồi các công thức làm ngói cổ. Các làng gốm danh tiếng như Bát Tràng (Hà Nội), Bình Dương đang ngày càng hoàn thiện công nghệ sản xuất ngói lợp chùa.

Nổi bật nhất phải kể đến thương hiệu gốm sứ Nam Long, chuyên cung cấp các dòng ngói âm dương, ngói mũi hài, ngói vảy cá cho các công trình trên toàn quốc. Ngói Nam Long là sự kết hợp xuất sắc giữa kiểu dáng, hoa văn cổ với chất liệu đất sét tinh luyện và kỹ thuật nung hiện đại, cho ra đời những mẻ ngói vừa mang vẻ đẹp trầm mặc, cổ kính, vừa có độ cứng cáp chống chọi lại thời tiết khắc nghiệt.

Chùa Phước Thăng tại Đắk Lắk (ảnh: GKTV)

Trải qua biết bao thăng trầm của lịch sử và sự tàn phá của thời gian, mái ngói chùa vẫn hiện diện ở đó, tĩnh lặng mà kiêu hãnh, như một chứng nhân lịch sử trung thành của văn hóa Việt. Từ những viên ngói âm dương, ngói mũi hài bé nhỏ cho đến những góc đao cong vút xé toạc tầng không, tất cả đã hòa quyện lại để tạo nên một bản hùng ca bằng đất nung và gỗ. Hiểu về kiến trúc mái ngói đình chùa không chỉ là khám phá về một kỹ thuật xây dựng cổ xưa, mà còn là hành trình tìm về cội nguồn tâm linh, nuôi dưỡng lòng tự hào về một nền nghệ thuật kiến trúc đậm đà bản sắc dân tộc, sống mãi với thời gian.

Xem thêm:

Địa chỉ đặt hàng:

Liên hệ ngay tới Gốm Kiến Trúc Việt để được tư vấn và báo giá chính xác nhất thông qua:

Website: Gốm Kiến Trúc Việt

Facebook: Gốm Kiến Trúc Việt

Youtube: https://www.youtube.com/@gomkientrucviet

Hotline: 0912.246.987

Địa chỉ showroom: Tầng trệt tòa nhà số 33 Cộng Hòa, P. Tân Sơn Nhất, TP. HCM

Xưởng sản xuất: 562 Lò Lu, P. Chánh Hiệp, TP. HCM